Ձվարանի կիստան գինեկոլոգիական ամենահաճախ հանդիպող ուլտրաձայնային հայտնաբերումներից է։ Կիստա հայտնաբերելուց հետո շատ կանայք անմիջապես մտածում են վիրահատության կամ լուրջ հիվանդության մասին, սակայն բոլոր կիստաներն ունեն նույն բնույթը։

Հատկապես վերարտադրողական տարիքում հաճախ հանդիպում են ֆունկցիոնալ կիստաներ, որոնք կապված են բնական դաշտանային ցիկլի ընթացքում ձվարանի աշխատանքի հետ և շատ դեպքերում ժամանակի ընթացքում անհետանում են առանց վիրահատական բուժման։

Սակայն «ֆունկցիոնալ» բառը չի նշանակում, որ ցանկացած կիստա կարելի է պարզապես անտեսել։ Կարևոր է ճիշտ գնահատել դրա տեսքը, չափը, ախտանշանները և փոփոխությունը ժամանակի ընթացքում։

Ի՞նչ է ֆունկցիոնալ կիստան
Դաշտանային յուրաքանչյուր ցիկլի ընթացքում ձվարանում զարգանում է ֆոլիկուլ, որի ներսում հասունանում է ձվաբջիջը։ Օվուլյացիայից հետո ֆոլիկուլը վերածվում է դեղին մարմնի։Երբեմն այս բնական գործընթացի որևէ փուլում առաջանում է հեղուկով լցված գոյացություն, որը կարող է որոշ ժամանակ պահպանվել և ուլտրաձայնային հետազոտությամբ նկարագրվել որպես կիստա։

Ֆունկցիոնալ կիստաների հիմնական տեսակներից են՝

• ֆոլիկուլյար կիստան, որը կարող է առաջանալ, երբ ֆոլիկուլը չի պատռվում և շարունակում է մեծանալ,
• դեղին մարմնի կիստան, որը ձևավորվում է օվուլյացիայից հետո։

Այս կիստաները սովորաբար բարորակ են և հաճախ ինքնուրույն հետ են զարգանում։

Ինչո՞ւ է այն երբեմն անհետանում առանց բուժման
Ֆունկցիոնալ կիստաները կապված են դաշտանային ցիկլի բնական հորմոնալ գործընթացների հետ։ Եթե պատճառ հանդիսացող գործընթացը դադարում է, կիստան կարող է աստիճանաբար փոքրանալ և վերանալ։

Հենց այդ պատճառով, եթե ուլտրաձայնային պատկերը համապատասխանում է պարզ ֆունկցիոնալ կիստայի, իսկ կնոջ մոտ վտանգավոր ախտանշաններ չկան, բժիշկը հաճախ ընտրում է դինամիկ հսկողության մարտավարությունը։Սա նշանակում է ոչ թե «ոչինչ չանել», այլ որոշակի ժամանակ անց կրկնել ուլտրաձայնային հետազոտությունը և գնահատել՝ արդյոք գոյացությունը փոքրացել կամ անհետացել է։

Ի՞նչ ախտանշաններ կարող են առաջանալ 
Փոքր ֆունկցիոնալ կիստաները հաճախ որևէ գանգատ չեն առաջացնում և հայտնաբերվում են պատահական՝ գինեկոլոգիական ուլտրաձայնային հետազոտության ժամանակ։

Եթե կիստան ավելի մեծ է կամ առաջանում են բարդություններ, կարող են լինել՝

• միակողմանի ցավ կոնքի շրջանում,
• ծանրության կամ ճնշման զգացողություն,
• դաշտանային ցիկլի փոփոխություններ,
• ցավ սեռական հարաբերության ժամանակ,
• որովայնի փքվածության կամ անհարմարության զգացում։

Սակայն միայն ախտանշաններով հնարավոր չէ որոշել՝ կիստան ֆունկցիոնա՞լ է, թե՞ ոչ։ Դրա համար անհրաժեշտ է բժշկական գնահատում։

Ե՞րբ կարելի է պարզապես հետևել

Դինամիկ հսկողությունը կարող է լինել լիովին հիմնավորված մոտեցում, երբ կնոջ տարիքը, ախտանշանները և ուլտրաձայնային պատկերը համապատասխանում են ֆունկցիոնալ կիստային։

Բժիշկը գնահատում է հատկապես՝

• կիստայի չափը,
• պատի բնույթը,
• պարունակությունը,
• միջնապատերի կամ պինդ բաղադրիչների առկայությունը,
• արյան հոսքի առանձնահատկությունները,
• մեկ կամ երկու ձվարանների ներգրավվածությունը,
• ժամանակի ընթացքում փոփոխությունը։

Պարզ, հեղուկային կիստայի դեպքում մոտեցումը կարող է էապես տարբերվել բարդ կառուցվածք ունեցող գոյացության մոտեցումից։

Ե՞րբ է անհրաժեշտ ավելի մանրամասն հետազոտություն
Եթե կիստան չի փոքրանում սպասվող ժամանակահատվածում, մեծանում է, ունի բարդ ուլտրաձայնային կառուցվածք կամ առաջացնում է արտահայտված ախտանշաններ, բժիշկը կարող է առաջարկել լրացուցիչ գնահատում։

Որոշ դեպքերում անհրաժեշտ է կրկնակի ուլտրաձայնային հետազոտություն, իսկ ընտրված իրավիճակներում՝ այլ պատկերային կամ լաբորատոր հետազոտություններ։

Կարևոր է նաև կնոջ տարիքը։ Վերարտադրողական տարիքում հայտնաբերված ֆունկցիոնալ կիստաների և դաշտանադադարից հետո հայտնաբերված ձվարանային գոյացությունների գնահատման մոտեցումները նույնը չեն։

Իսկ ե՞րբ կարող է անհրաժեշտ լինել վիրահատություն
Վիրահատական բուժումը սովորաբար առաջին քայլը չէ պարզ ֆունկցիոնալ կիստայի դեպքում։

Միջամտության անհրաժեշտությունը կարող է քննարկվել, եթե՝

• գոյացությունը պահպանվում է կամ մեծանում է,
• ունի կասկածելի կառուցվածքային առանձնահատկություններ,
• առաջացնում է նշանակալի կամ կրկնվող ախտանշաններ,
• առաջացել է բարդություն, օրինակ՝ ձվարանի ոլորում կամ կիստայի պատռում,
• բժիշկը չի կարող վստահորեն դասակարգել գոյացությունը որպես պարզ ֆունկցիոնալ կիստա։

Այս որոշումը պետք է կայացվի ոչ թե միայն կիստայի չափի, այլ ամբողջ կլինիկական պատկերի հիման վրա։

Հանկարծակի ուժեղ ցավը չպետք է անտեսել
Եթե կիստա ունեցող կնոջ մոտ հանկարծակի առաջանում է շատ ուժեղ կոնքային կամ որովայնային ցավ, հատկապես եթե դրան միանում են սրտխառնոց, փսխում, թուլություն կամ ուշագնացության զգացողություն, անհրաժեշտ է շտապ բժշկական գնահատում։

Նման ախտանշանների դեպքում պետք է բացառել այնպիսի բարդություններ, ինչպիսիք են ձվարանի ոլորումը կամ կիստայի պատռումը և դրա հետևանքով արյունահոսությունը։

Կարո՞ղ է ֆունկցիոնալ կիստան ազդել պտղաբերության վրա
Ֆունկցիոնալ կիստաների մեծ մասը ժամանակավոր է և ինքնին չի նշանակում անպտղություն։Սակայն որոշ դեպքերում կիստայի առաջացման պատճառը, կրկնվող կիստաները կամ ուղեկցող այլ գինեկոլոգիական խնդիրները կարող են պահանջել ավելի մանրամասն գնահատում։

Հետևաբար կիստայի հայտնաբերման դեպքում կարևոր է չանել երկու հակադիր սխալ՝ չվախենալ յուրաքանչյուր կիստայից, բայց նաև չհամարել յուրաքանչյուր կիստա անվնաս՝ առանց դրա բնույթը գնահատելու։